Mới sang Nhật, bạn sẽ nghe người quen hỏi: “Bạn đóng kokuho hay shakai hoken?”. Rất nhiều bạn nghe xong vẫn không rõ hai loại này khác nhau chỗ nào. Có bạn đổi việc rồi mới biết mình phải tự đi đăng ký bảo hiểm khác. Có bạn thấy tiền bảo hiểm bị trừ trong lương mà không hiểu nó gồm những khoản gì.
Bài này giải thích đơn giản: hai hệ thống là gì, ai thuộc diện nào, tiền đóng tính ra sao, quyền lợi khác nhau thế nào, và cần làm gì khi đổi việc hoặc nghỉ việc.
1. Nước Nhật có “bảo hiểm toàn dân” – ai sống ở Nhật cũng phải tham gia
Nhật theo chế độ bảo hiểm y tế toàn dân (国民皆保険・こくみんかいほけん). Người có địa chỉ đăng ký ở Nhật, kể cả người nước ngoài ở lâu dài (thông thường là từ 3 tháng trở lên), đều phải tham gia một loại bảo hiểm y tế. Bạn không được chọn “không tham gia”. Chỉ có hai nhóm lớn:
- Bảo hiểm xã hội theo nơi làm việc (社会保険・しゃかいほけん) – dành cho người làm công ăn lương đủ điều kiện.
- Bảo hiểm y tế quốc dân (国民健康保険・こくみんけんこうほけん, hay gọi tắt là 国保・こくほ) – dành cho những người còn lại.
Một điểm hay gây nhầm lẫn: từ “社会保険” nghĩa rộng gồm cả bảo hiểm y tế, lương hưu, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tai nạn lao động. Còn trong đời sống hằng ngày, khi người ta nói “shakai hoken” thì thường chỉ 健康保険 (bảo hiểm y tế của công ty) kèm 厚生年金 (lương hưu của người đi làm).
2. Ai đóng loại nào?
Thuộc 社会保険 (shakai hoken)
- Nhân viên chính thức (正社員・せいしゃいん) của công ty có đăng ký bảo hiểm xã hội.
- Thực tập sinh kỹ năng, người có tư cách 技術・人文知識・国際業務, 特定技能… làm việc cho công ty thuộc diện bắt buộc tham gia. Nhìn chung cứ làm cho công ty đủ điều kiện thì phải tham gia, bất kể quốc tịch.
- Người làm bán thời gian (パート・アルバイト) nếu đủ điều kiện về số giờ làm, xem mục 3.
Thuộc 国民健康保険 (kokuho)
- Người làm tự do, chủ cửa hàng nhỏ, người kinh doanh riêng (自営業・じえいぎょう).
- Du học sinh không đi làm hoặc làm thêm chưa đủ điều kiện tham gia bảo hiểm xã hội.
- Người đang thất nghiệp hoặc nghỉ việc mà không tham gia tiếp bảo hiểm của công ty cũ.
- Người làm ở nơi không thuộc diện bắt buộc tham gia bảo hiểm xã hội, ví dụ một số cơ sở nhỏ hoặc ngành nghề đặc thù. Điều này khác nhau theo từng trường hợp nên cần hỏi lại.
- Người lao động đủ điều kiện nhưng công ty chưa đăng ký. Đây là việc làm sai quy định, xem phần lời khuyên.
Thuộc diện phụ thuộc (被扶養者・ひふようしゃ)
Vợ/chồng hoặc con có thu nhập thấp, sống phụ thuộc vào người đã tham gia bảo hiểm xã hội, có thể được ghi là người phụ thuộc. Khi đó họ không phải đóng phí bảo hiểm y tế riêng. Điều kiện về thu nhập thường ở mức khoảng 130万円 mỗi năm, nhưng có những quy định riêng cho từng độ tuổi và từng trường hợp, và còn có thể thay đổi, nên hãy hỏi phòng nhân sự (人事・総務) hoặc cơ quan bảo hiểm trước khi khai.
3. Làm bán thời gian có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Câu hỏi này rất hay gặp ở du học sinh và người làm thêm. Quy định đã mở rộng dần những năm gần đây và vẫn có thể thay đổi tiếp. Đại ý, bạn thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội nếu:
- Số giờ và số ngày làm trong tuần/tháng đạt khoảng 3/4 trở lên so với nhân viên chính thức cùng nơi làm việc, hoặc
- Công ty thuộc quy mô lớn theo quy định (hiện nay mức quy mô đang được hạ dần), và bạn làm từ khoảng 20 giờ/tuần trở lên, lương tháng từ khoảng 88.000円 trở lên, dự kiến làm từ 2 tháng trở lên, và không phải học sinh/sinh viên (có ngoại lệ).
Lưu ý: giới hạn “28 giờ/tuần” của du học sinh là quy định về tư cách lưu trú, là chuyện hoàn toàn khác với quy định bảo hiểm. Đừng gộp hai thứ này làm một. Muốn biết chính xác mình thuộc diện nào, hãy hỏi công ty hoặc cơ quan bảo hiểm (年金事務所・ねんきんじむしょ).
4. Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | 国民健康保険 (kokuho) | 社会保険 (健康保険 + 厚生年金) |
|---|---|---|
| Ai quản lý | Thành phố/quận (市区町村) nơi bạn đăng ký cư trú | Hiệp hội bảo hiểm y tế hoặc Nenkin, thông qua công ty |
| Đối tượng | Tự do, du học sinh, người thất nghiệp… | Người làm công đủ điều kiện |
| Ai trả phí | Bạn tự trả 100% | Công ty và bạn chia đôi (nhìn chung) |
| Cách tính phí | Theo thu nhập năm trước, số người trong hộ, địa phương | Theo mức lương (標準報酬月額), tỷ lệ cố định |
| Nộp phí | Tự nộp (phiếu tại cửa hàng tiện lợi, chuyển khoản, ngân hàng…) | Công ty trừ thẳng vào lương |
| Người phụ thuộc | Mỗi người trong hộ tính phí riêng | Người phụ thuộc đủ điều kiện không phải đóng riêng |
| Lương hưu đi kèm | 国民年金 (lương hưu quốc dân) | 厚生年金 (đã gồm cả 国民年金 phần cơ bản) |
| Trợ cấp ốm đau, thai sản | Nhìn chung không có hoặc hạn chế, tùy địa phương | Có 傷病手当金 và 出産手当金 nếu đủ điều kiện |
5. Quyền lợi chung: đi khám chỉ trả một phần
Dù thuộc loại nào, khi cầm thẻ bảo hiểm đi khám, bạn thường chỉ trả khoảng 30% chi phí (3割負担・さんわりふたん) đối với người đi làm tuổi trưởng thành. Trẻ em nhỏ và người cao tuổi có tỷ lệ khác, và còn có thể có trợ cấp y tế riêng cho trẻ em tùy địa phương. Cả hai loại đều có chế độ 高額療養費 (こうがくりょうようひ): nếu tiền viện phí trong tháng quá cao, phần vượt quá một mức tùy thu nhập sẽ được hoàn lại hoặc không phải trả. Bạn nên xin giấy xác nhận hạn mức (限度額適用認定証 hoặc dùng thẻ bảo hiểm gắn chức năng liên quan) trước khi nhập viện, hỏi cụ thể tại nơi bạn tham gia.
Chi phí sinh con cũng được hỗ trợ bằng khoản 出産育児一時金 (しゅっさんいくじいちじきん) ở cả hai hệ thống. Số tiền và thủ tục hãy hỏi lại nơi bạn tham gia vì có thể thay đổi.
Điểm khác lớn nhất nằm ở các khoản “an toàn thu nhập”. Người tham gia bảo hiểm xã hội của công ty có thể nhận 傷病手当金 (しょうびょうてあてきん) khi nghỉ làm vì bệnh, và 出産手当金 (しゅっさんてあてきん) khi nghỉ sinh. Kokuho thường không có các khoản này.
6. Tiền đóng: ai đóng nhiều hơn?
Với 社会保険
Phí được tính theo mức lương hằng tháng (標準報酬月額・ひょうじゅんほうしゅうげつがく) nhân với một tỷ lệ. Tỷ lệ y tế khác nhau theo hiệp hội và khu vực, còn lương hưu厚生年金 có tỷ lệ chung toàn quốc. Công ty và bạn chia đôi nên bạn chỉ thấy phần của mình bị trừ trên bảng lương (給与明細・きゅうよめいさい). Ở Nhật nhiều người thấy lương “thực nhận” (手取り・てどり) thấp hơn lương hợp đồng khá nhiều, một phần lớn là vì khoản này cùng với thuế.
Với 国民健康保険
Phí do từng thành phố/quận quy định, thường gồm phần tính theo thu nhập năm trước, phần tính theo số người trong hộ và đôi khi phần cố định. Bạn tự trả toàn bộ, không có công ty chia sẻ. Nên năm đầu tiên chuyển từ làm công sang tự do, phí kokuho có thể cao bất ngờ vì tính trên thu nhập năm trước. Người thu nhập thấp có thể được giảm (軽減・けいげん) theo quy định của từng địa phương. Hãy hỏi trực tiếp quầy bảo hiểm ở 市役所/区役所.
Lương hưu đi kèm
- Người thuộc kokuho phải đóng 国民年金 (こくみんねんきん), mức cố định mỗi tháng, hiện khoảng gần 17.000円 trở lên và điều chỉnh theo năm.
- Người thuộc shakai hoken đóng 厚生年金 (こうせいねんきん) theo lương, công ty đóng một nửa. Phần này đã bao gồm lương hưu cơ bản.
- Du học sinh từ 20 tuổi phải tham gia 国民年金 nhưng có thể xin 学生納付特例 (がくせいのうふとくれい) để hoãn đóng, cần làm thủ tục. Phần được hoãn sau đó cần nộp bù nếu muốn tính đầy đủ vào thời gian đóng, nên hãy tìm hiểu kỹ.
7. Thủ tục khi đổi tình trạng
Khi nghỉ việc và chuyển sang kokuho
- Xin công ty cũ giấy xác nhận mất tư cách bảo hiểm (資格喪失証明書・しかくそうしつしょうめいしょ), hoặc giấy tờ tương đương theo hướng dẫn của công ty.
- Trong vòng khoảng 14 ngày kể từ ngày mất tư cách, mang thẻ cư trú (在留カード), giấy xác nhận mất tư cách và con dấu/giấy tờ tùy thân đến 市役所/区役所 để đăng ký 国民健康保険.
- Đồng thời đăng ký 国民年金 ở cùng nơi.
- Nhận thẻ bảo hiểm và phiếu nộp tiền. Nộp đúng hạn.
Lựa chọn khác: ở lại bảo hiểm công ty cũ
Bạn có thể xin 任意継続被保険者 (にんいけいぞくひほけんしゃ), tức tiếp tục tham gia bảo hiểm y tế của công ty cũ tối đa khoảng 2 năm, nếu đáp ứng điều kiện thời gian tham gia trước đó. Khi đó bạn phải đóng toàn bộ cả phần của công ty, và thời hạn đăng ký rất ngắn, thường vài chục ngày. Có trường hợp phí này rẻ hơn kokuho, có trường hợp đắt hơn, nên hãy tính cả hai trước khi chọn.
Khi vào công ty mới
Công ty sẽ làm thủ tục đăng ký bảo hiểm xã hội cho bạn. Bạn cần nộp số lương hưu cơ bản (基礎年金番号・きそねんきんばんごう) và các giấy tờ họ yêu cầu. Sau đó bạn phải hủy kokuho (脱退・だったい) ở 市役所/区役所 và hủy 国民年金 nếu trước đó đang đóng. Nếu quên hủy, bạn có thể bị tính phí trùng, hoặc ít nhất là phải làm thủ tục hoàn tiền rắc rối.
8. Vì sao đóng bảo hiểm đúng hạn còn liên quan đến visa
Bảo hiểm và lương hưu không chỉ là chuyện tiền bạc. Cục Quản lý xuất nhập cảnh (入管・にゅうかん) ngày càng chú ý đến việc người nước ngoài có nộp đủ thuế và phí bảo hiểm hay không khi xét gia hạn hoặc vĩnh trú. Một thông tin cần biết: luật sửa đổi năm 2024 quy định người cố ý không nộp thuế hoặc bảo hiểm có thể bị hủy tư cách vĩnh trú, dự kiến áp dụng từ khoảng tháng 4/2027. Vì vậy nếu đang gặp khó khăn tài chính, đừng im lặng bỏ qua. Hãy đến quầy bảo hiểm hỏi về giảm miễn hoặc chia nhỏ khoản nộp (分割納付・ぶんかつのうふ) trước khi trễ hạn.
Nếu bạn định xin vĩnh trú, hồ sơ thường yêu cầu chứng minh bạn đã đóng bảo hiểm y tế và lương hưu đúng quy định trong một khoảng thời gian trước đó. Hãy xem hướng dẫn mới nhất của 入管 để biết cụ thể.
9. Khi về nước thì sao?
Nếu bạn rời Nhật hẳn, hãy làm thủ tục báo chuyển đi (転出届・てんしゅつとどけ) ở 市役所/区役所 và hủy kokuho. Người đã đóng lương hưu từ một thời gian nhất định có thể xin 脱退一時金 (だったいいちじきん), tức khoản hoàn lại một lần, trong thời hạn quy định sau khi rời Nhật. Điều kiện, thời hạn và cách tính thay đổi theo luật nên bạn hãy kiểm tra ở Nenkin trước khi đi. Nếu có ý định quay lại Nhật, hãy tìm hiểu xem các khoảng thời gian đóng có thể được cộng lại hay không.
🎬 Video: tiếng Nhật dùng trong tình huống này
Học luôn các câu tiếng Nhật thực tế liên quan qua video của kênh Cẩm Nang Việt Nhật:
❓ Câu hỏi thường gặp
1. Tôi là du học sinh, có bắt buộc đóng kokuho không?
Có. Nếu ở Nhật đủ thời hạn quy định và có địa chỉ đăng ký, bạn phải tham gia một loại bảo hiểm y tế. Du học sinh thường tham gia kokuho, trừ khi đi làm thêm đủ điều kiện tham gia bảo hiểm xã hội. Phí thường được tính thấp hơn nếu thu nhập thấp.
2. Có thể vừa đóng kokuho vừa đóng shakai hoken không?
Không. Một người chỉ thuộc một hệ thống bảo hiểm y tế tại một thời điểm. Nếu bạn vào công ty và có shakai hoken thì phải hủy kokuho.
3. Tôi chưa có thẻ bảo hiểm thì đi khám thế nào?
Bạn có thể phải trả 100% rồi xin hoàn phần được hỗ trợ sau khi có thẻ, nếu thủ tục cho phép. Hãy hỏi bệnh viện và cơ quan bảo hiểm. Nên làm thủ tục đăng ký sớm để tránh tình huống này.
4. Thất nghiệp thì có được giảm phí kokuho không?
Một số thành phố có chế độ giảm phí cho người nghỉ việc ngoài ý muốn (ví dụ do công ty phá sản hoặc bị cho thôi việc). Điều kiện tùy địa phương, hãy mang giấy tờ nghỉ việc (như 離職票) đến hỏi ở quầy.
5. Vợ/chồng tôi sang Nhật theo diện gia đình thì tính thế nào?
Nếu được công nhận là người phụ thuộc của người tham gia bảo hiểm xã hội thì không phải đóng phí bảo hiểm y tế riêng, nhưng cần thỏa điều kiện thu nhập và thủ tục xác nhận. Nếu không, họ phải tham gia kokuho. Hỏi công ty hoặc cơ quan bảo hiểm để chắc chắn.
6. Quên đóng kokuho vài tháng thì sao?
Bạn sẽ nhận thư nhắc (督促状・とくそくじょう). Nếu để lâu, có thể bị phạt, bị truy thu, thậm chí bị giữ tài sản. Quan trọng hơn là có thể ảnh hưởng hồ sơ xin visa hoặc vĩnh trú. Hãy liên hệ ngay quầy bảo hiểm để thỏa thuận cách nộp.
💡 Lời khuyên thực tế
- Kiểm tra bảng lương (給与明細) ngay tháng đầu đi làm. Nếu công ty đủ điều kiện và bạn đi làm đủ giờ mà không thấy khoản 健康保険 và 厚生年金 bị trừ, hãy hỏi lại phòng nhân sự. Đừng vui vì “lương thực nhận cao hơn”, vì có thể bạn đang bị bỏ ngoài hệ thống bảo hiểm.
- Đừng quên báo hủy kokuho khi vào công ty. Lỗi hay gặp là công ty đã đăng ký shakai hoken nhưng bạn vẫn nhận phiếu đóng kokuho, rồi hoặc đóng trùng hoặc bỏ đó. Hãy mang thẻ bảo hiểm mới đến 市役所/区役所 để làm thủ tục hủy.
- Sau khi nghỉ việc, đếm ngày. Thời hạn đăng ký kokuho (khoảng 14 ngày) và đăng ký 任意継続 (rất ngắn) trôi nhanh. Đừng đợi “xong việc rồi tính”, hãy đến quầy ngay khi có giấy xác nhận mất tư cách.
- Giữ lại giấy tờ nộp tiền. Giữ biên lai kokuho và nenkin, đồng thời xem lại bản ghi lương hưu định kỳ (ねんきん定期便). Khi xin gia hạn hoặc vĩnh trú, giấy tờ này giúp bạn chứng minh mình đã nộp đủ.
- Đừng tự suy luận từ lời đồn. Cùng một công việc bán thời gian, điều kiện bảo hiểm có thể khác nhau theo quy mô công ty và số giờ. Mức phí kokuho cũng khác giữa các thành phố. Hãy hỏi trực tiếp công ty hoặc quầy bảo hiểm thay vì hỏi bạn bè ở nơi khác.
Tóm tắt
- Ai sống ở Nhật lâu dài cũng phải tham gia hoặc 国民健康保険 hoặc 社会保険, không có chuyện “không tham gia”.
- 社会保険 dành cho người làm công đủ điều kiện, công ty chia đôi phí và trừ vào lương, kèm 厚生年金. Người phụ thuộc đủ điều kiện không phải đóng riêng.
- 国民健康保険 dành cho tự do, du học sinh, người thất nghiệp… Bạn tự đóng 100%, phí theo thu nhập năm trước và từng địa phương, kèm 国民年金.
- Khi đổi việc hoặc nghỉ việc, hãy làm thủ tục đúng hạn: đăng ký hoặc hủy kokuho, cân nhắc 任意継続.
- Nộp đủ phí đúng hạn rất quan trọng, vì nó còn liên quan đến gia hạn visa và vĩnh trú. Có khó khăn thì hãy đến quầy hỏi sớm.
Lưu ý: Thông tin cập nhật đến 11/2026. Quy định có thể thay đổi, hãy kiểm tra lại với cơ quan liên quan trước khi làm thủ tục.
Để lại một bình luận