Nhật Bản đang bước vào giai đoạn già hóa sâu với tốc độ thuộc hàng nhanh nhất thế giới. Tuy nhiên, trái với lo ngại phổ biến rằng xã hội già hóa sẽ kéo theo gánh nặng kinh tế, thực tế cho thấy nhiều người cao tuổi tại Nhật vẫn tiếp tục lao động, thậm chí ở độ tuổi 75–80.
Hiện tượng này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Vì sao người già ở Nhật vẫn đi làm ở tuổi mà nhiều nơi đã nghỉ ngơi hoàn toàn?
Tỷ lệ người cao tuổi cao kỷ lục
Nhật Bản hiện là một trong những quốc gia có tỷ lệ dân số trên 65 tuổi cao nhất toàn cầu. Gần 30% dân số thuộc nhóm cao tuổi. Điều này đồng nghĩa với việc cứ ba người dân thì có gần một người đã bước qua tuổi 65.
Tại các siêu thị, nhà ga, bãi đỗ xe hay công viên, không khó để bắt gặp hình ảnh những cụ ông, cụ bà làm việc bán thời gian: thu ngân, bảo vệ, lái taxi, dọn dẹp vệ sinh hoặc hướng dẫn giao thông. Đây không còn là hình ảnh hiếm hoi, mà đã trở thành một phần quen thuộc của xã hội Nhật.
Lương hưu không phải lúc nào cũng đủ sống
Một trong những lý do quan trọng khiến nhiều người cao tuổi tiếp tục lao động là vấn đề tài chính.
Lương hưu cơ bản tại Nhật phụ thuộc vào thời gian và mức đóng bảo hiểm trong suốt quá trình làm việc. Với những người chỉ đóng ở mức tối thiểu, khoản trợ cấp hằng tháng có thể chỉ dao động quanh mức đủ chi trả các nhu cầu thiết yếu.
Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt tại Nhật không hề thấp – từ tiền thuê nhà, điện nước đến bảo hiểm y tế – nhiều người lựa chọn làm thêm bán thời gian để duy trì mức sống ổn định và chủ động hơn về tài chính.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không phải ai cũng đi làm vì thiếu thốn. Với nhiều người, đây là lựa chọn chủ động chứ không phải sự bắt buộc.
Làm việc để duy trì sức khỏe và giá trị bản thân
Ở Nhật Bản, lao động không chỉ gắn với thu nhập mà còn gắn với danh dự và ý thức trách nhiệm.
Nhiều người cao tuổi cho rằng việc tiếp tục làm việc giúp họ duy trì nhịp sinh hoạt đều đặn, giữ tinh thần minh mẫn và cảm giác mình vẫn có ích cho xã hội. Không ít người chia sẻ rằng ở nhà quá lâu, không hoạt động, mới là điều khiến họ nhanh suy yếu hơn.
Quan niệm “còn khỏe thì còn làm” đã trở thành một phần của văn hóa lao động tại đây. Nghỉ hưu không đồng nghĩa với rút lui hoàn toàn khỏi đời sống xã hội.
Tuổi thọ cao và nền tảng y tế vững chắc
Nhật Bản có tuổi thọ trung bình thuộc nhóm cao nhất thế giới. Chế độ ăn uống cân bằng, thói quen vận động đều đặn cùng hệ thống y tế hiệu quả giúp người cao tuổi duy trì thể trạng tốt hơn so với nhiều quốc gia khác.
Vì vậy, một người 75 tuổi tại Nhật có thể vẫn đủ sức đảm nhận các công việc nhẹ nhàng như bán hàng, trông coi bãi xe hoặc làm việc hành chính bán thời gian.
Chính sách khuyến khích tái tuyển dụng
Trước tình trạng thiếu hụt lao động do dân số giảm, chính phủ Nhật Bản đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích doanh nghiệp giữ lại hoặc tái tuyển dụng người lao động sau tuổi nghỉ hưu.
Tuổi nghỉ hưu chính thức tại nhiều công ty được nâng dần, và mô hình “tái ký hợp đồng sau 65 tuổi” trở nên phổ biến. Điều này vừa giúp doanh nghiệp duy trì nguồn nhân lực có kinh nghiệm, vừa giảm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội.
Thay vì xem người cao tuổi là gánh nặng ngân sách, Nhật Bản đang biến họ thành một phần tiếp tục đóng góp vào nền kinh tế.
Chuẩn bị tài chính từ sớm
Một yếu tố khác không thể bỏ qua là văn hóa tiết kiệm. Thế hệ lớn tuổi tại Nhật trưởng thành trong bối cảnh kinh tế khó khăn sau chiến tranh và thời kỳ tái thiết. Họ có xu hướng chi tiêu thận trọng, tích lũy dài hạn và tránh vay nợ tiêu dùng.
Chính sự chuẩn bị từ sớm này giúp nhiều người bước vào tuổi già với nền tảng tài chính ổn định, giảm nguy cơ rơi vào tình trạng khủng hoảng khi không còn làm việc toàn thời gian.
Không phải ai cũng dễ dàng
Dù vậy, xã hội già hóa tại Nhật cũng tồn tại nhiều vấn đề: cô đơn, chênh lệch thu nhập, và áp lực tâm lý khi phải tiếp tục làm việc ở tuổi cao. Không phải mọi trường hợp người già đi làm đều xuất phát từ mong muốn tích cực.
Tuy nhiên, điều đáng chú ý là cách xã hội Nhật ứng phó với thực tế này: thay vì buông xuôi, họ điều chỉnh chính sách và thay đổi cách nhìn về tuổi tác trong lao động.
Kết luận
Nhật Bản là một xã hội già hóa nhanh chóng, nhưng không vì thế mà suy yếu về kinh tế. Việc nhiều người cao tuổi vẫn làm việc đến 75 hay 80 tuổi phản ánh sự kết hợp giữa chính sách, văn hóa lao động và ý thức tự lập cá nhân.
Trong bối cảnh nhiều quốc gia cũng đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, mô hình của Nhật Bản có thể trở thành một bài học đáng tham khảo: già không đồng nghĩa với phụ thuộc, và tuổi tác không nhất thiết là giới hạn của sự đóng góp.
Gửi phản hồi