Trong nhiều năm qua, chính phủ Nhật Bản liên tục nhấn mạnh rằng đất nước đang rơi vào tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng. Từ nhà hàng, công trường xây dựng cho đến ngành điều dưỡng, cụm từ “thiếu nhân lực” xuất hiện khắp nơi trên truyền thông và trong các bài phát biểu của chính phủ. Đây cũng là lý do quan trọng để mở rộng việc tiếp nhận lao động nước ngoài. Tuy nhiên, một báo cáo mới của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã khiến dư luận phải đặt lại câu hỏi: Nhật Bản thật sự thiếu lao động, hay “thiếu lao động” chỉ là lý do để mở cửa cho nguồn lao động giá rẻ? Báo cáo “Dự báo cơ cấu việc làm đến năm 2040” cho thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều so với những gì thường được nói. Theo phân tích, một số lĩnh vực như sản xuất, công nghiệp kỹ thuật, trí tuệ nhân tạo và robot có thể thiếu nhân lực, nhưng ở nhiều ngành khác, đặc biệt là các công việc văn phòng, lại tồn tại lượng lao động dư thừa rất lớn. Thậm chí con số lao động dư thừa trong khối hành chính – văn phòng có thể lên tới 4,37 triệu người. Khi tính thêm yếu tố chuyển dịch lao động giữa các ngành và quá trình tự động hóa, báo cáo cho rằng tổng thể nền kinh tế Nhật không nhất thiết rơi vào tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng vào năm 2040.
Trong khi đó, chính phủ Nhật vẫn tiếp tục mở rộng các chương trình tiếp nhận lao động nước ngoài. Những chương trình như thực tập sinh kỹ năng, chương trình đào tạo lao động mới từ năm 2027, và visa kỹ năng đặc định đang trở thành con đường chính đưa lao động nước ngoài vào thị trường lao động Nhật Bản. Theo nhiều chuyên gia, những chương trình này ngày càng mang tính chất giống một chính sách nhập cư thực tế, dù chính phủ vẫn tránh dùng từ “nhập cư”. Đặc biệt, loại visa kỹ năng đặc định cấp cao cho phép người lao động gia hạn nhiều lần, đưa gia đình sang Nhật và thậm chí mở đường đến quyền cư trú vĩnh viễn hoặc nhập quốc tịch. Điều này khiến nhiều nhà quan sát cho rằng Nhật Bản đang dần bước vào giai đoạn chuyển đổi sang xã hội có nhập cư, dù về mặt chính trị điều này vẫn là chủ đề nhạy cảm.
Một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất là mức lương của lao động nước ngoài. Trong nhiều ngành như chế biến thực phẩm, nhà hàng, khách sạn hay nông nghiệp, mức lương phổ biến chỉ khoảng 200.000 đến 240.000 yen mỗi tháng. Trên lý thuyết, luật Nhật Bản yêu cầu lao động nước ngoài phải được trả lương ngang với người Nhật trong cùng công việc. Nhưng thực tế cho thấy phần lớn doanh nghiệp tiếp nhận lao động nước ngoài là doanh nghiệp nhỏ, với lợi nhuận trung bình chỉ khoảng 3%, khiến khả năng tăng lương rất hạn chế. Trong bối cảnh đó, nguồn lao động nước ngoài trở thành giải pháp giúp doanh nghiệp duy trì chi phí nhân công thấp. Nhiều nhà kinh tế cho rằng đây mới là lý do thực sự khiến việc tiếp nhận lao động nước ngoài được thúc đẩy mạnh mẽ.
Bên cạnh đó, công nghệ đang làm thay đổi toàn bộ câu chuyện về lao động. Robot và trí tuệ nhân tạo ngày càng xuất hiện nhiều trong các ngành dịch vụ và sản xuất. Robot phục vụ đã trở nên quen thuộc trong các nhà hàng, robot nông nghiệp đang được sử dụng để thu hoạch, còn trong xây dựng và logistics, các hệ thống tự động hóa đang được triển khai nhanh chóng. Một số công ty công nghệ thậm chí đang phát triển robot hình người có thể thực hiện các công việc đơn giản trong gia đình và dịch vụ. Điều này khiến nhiều chuyên gia cho rằng trong vòng vài thập kỷ tới, tự động hóa có thể thay thế một phần lớn lao động con người, làm cho bài toán “thiếu lao động” trở nên phức tạp hơn nhiều.
Một ví dụ thường được nhắc đến trong cuộc tranh luận này là tỉnh Akita. Đây là một trong những địa phương có tỷ lệ người cao tuổi cao nhất Nhật Bản nhưng lại có tỷ lệ người nước ngoài rất thấp. Dù dân số già hóa nhanh, xã hội ở đây vẫn vận hành nhờ sự thích ứng của cộng đồng địa phương và việc áp dụng công nghệ trong sản xuất nông nghiệp. Thậm chí mức lương tối thiểu tại đây trong những năm gần đây tăng nhanh hơn nhiều khu vực khác. Điều này được một số nhà phân tích xem như ví dụ cho thấy thiếu lao động không nhất thiết phải được giải quyết bằng cách nhập thêm lao động nước ngoài, mà có thể thông qua đổi mới công nghệ và cải cách thị trường lao động.
Cuộc tranh luận về lao động nước ngoài tại Nhật Bản vì thế không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn liên quan đến cấu trúc xã hội và tương lai của đất nước. Hiện nay, số lao động nước ngoài tại Nhật đã vượt 2,5 triệu người, chiếm khoảng 3–4% lực lượng lao động. Con số này vẫn thấp hơn nhiều so với các nước phương Tây, nhưng xu hướng tăng là rất rõ ràng. Nhật Bản đang đứng trước một lựa chọn lớn: tiếp tục mở rộng lao động nước ngoài để duy trì quy mô kinh tế, hay tập trung vào tự động hóa, cải cách thị trường lao động và nâng mức lương để thu hút lao động trong nước. Câu hỏi quan trọng nhất vẫn còn đó: Nhật Bản thật sự thiếu lao động, hay chỉ thiếu một hệ thống tiền lương đủ hấp dẫn để giữ chân người lao động?
Gửi phản hồi